DEMANS VE ALZHEIMER BAKIMINDA EMPATİK İLETİŞİM

Yeliz Bulgurcu'nun kurmuş olduğu instagram @demans_destek sayfası için yazmış olduğum yazının tam halini sizlerle paylaşmaktan mutluluk duyarım.

Demans ve Alzheimer hastalığının bir sonucu olarak demans ve Alzheimer hastası yakınımızda bazı davranışsal ve psikolojik belirtiler ortaya çıkabiliyor. Bunlara birkaç örnek verecek olursak; aynı soruyu tekrar tekrar sormak, olmayan bir olayı sanki olmuş gibi yaşamak ve anlatmak, yakınlarının onlara zarar verdiğine dair düşüncelere kapılmak, evine gitmek istemek bunlardan başlıcaları diyebiliriz. Davranışsal belirtiler arttığında pek çok hasta yakını kendisini sıkışmış ve çaresiz hissettiğinden bahsediyor. Strese giriyorlar ve ne yapacaklarını bilemiyorlar.

Önceleri “Gerçeklik Oryantasyonu” adı verilen yöntemler hastalarda uygulanırdı. Yani hastaya sürekli günü, saati, mekânı hatırlatarak onu şimdiki zamanın gerçekliğine geri çekmeye çalışılırdı. Örneğin hasta evine gitmek istediğinde hasta yakını ona “Burası zaten senin evin, artık burada yaşıyoruz.” ya da hasta ölen bir yakınını sorduğunda hasta yakını “Onu 10 yıl önce kaybettik.” gibi cevaplarla onu şimdiki zamana geri çekmeye çalışıyordu.

Fakat özellikle orta ve ileri evre demans ve Alzheimer’da, kişiyi sürekli olarak gerçeklikle yüzleştirmeye çalışmanın her zaman işe yaramadığı; bazı durumlarda kafa karışıklığını, huzursuzluğu ve çatışmayı artırabildiği görüldü. Örneğin kişi her “Annem nerede?” dediğinde annesinin yıllar önce öldüğünü yeniden öğrenmek zorunda kalabilir. Söylenen bilgiyi kısa süre sonra unutsa bile o anda yaşadığı üzüntü, korku ya da özlem devam edebilir. Bu noktada kişinin söylediği şeyin doğruluğunu düzeltmekten ziyade, o sözün altında bulunan duyguyu anlamaya odaklanan yaklaşımlar önem kazanmaya başladı. Bunlardan biri de “Validasyon (Doğrulama) Terapisi” olarak bilinen yaklaşımdır.

Validasyon Terapisi, Naomi Feil (1932-2023) adında bir sosyal çalışmacı tarafından, özellikle ileri yaştaki demans ve Alzheimer hastalarıyla iletişimde gerçeklik oryantasyonuna alternatif bir yaklaşım olarak geliştirilmiştir. Naomi Feil’in hayat öyküsünü çok ilham verici buluyorum. Yaşamının birçok alanı onu bu yaklaşımı kurmaya hazırlasa da benim en çok etkilendiğim kısım, aldığı tiyatro eğitiminde öğrendiği Stanislavski oyunculuk metodolojisinin —karakteri sadece taklit etmek yerine onun içsel dünyasını anlamaya ve hissetmeye çalışma— Validasyon yaklaşımının temelindeki empatik anlayışla buluşmasıydı.

1. Validasyon Terapisi: Özü ve Psikolojik Temelleri

Buradan yola çıkarak sizlere “Validasyon Terapisi”ni tanıtmak isterim. Validasyon Metodu, demans ve Alzheimer hastası bireyin kafa karışıklığını hemen düzeltmek yerine onun yaşadığı duyguyu anlamaya, kabul etmeye ve ona eşlik etmeye dayanan empatik bir yaklaşımdır. Carl Rogers’ın danışan merkezli terapi ekolünden ve Erik Erikson’un psikososyal gelişim kuramından beslenir.

Feil’in teorisine göre kişiler hayatlarının son evresinde geçmiş yaşamlarını gözden geçirme ve tamamlanmamış meseleleri çözümleme ihtiyacı duyabilirler. Beyindeki nörodejenerasyonla birlikte kişinin zaman ve mekân algısında değişiklikler meydana geldiğinde, geçmiş anılar, görüntüler ve duygular daha belirgin hale gelebilir. Bu noktada ortaya çıkan duyguların empatik bir dinleyici tarafından görülmesi ve anlaşılması, kişinin kendisini daha güvende ve anlaşılmış hissetmesine yardımcı olabilir. Aksi durumda, kişi sürekli olarak görmezden gelindiğinde ya da söyledikleri tersine ikna edilmeye çalışıldığında, yaşadığı duygu daha da yoğunlaşabilir ve bu durum ajitasyon, öfke, huzursuzluk ya da içe kapanma gibi tepkilere dönüşebilir.

“Demans hastası için duygusal gerçeklik, nesnel gerçeklikten çok daha gerçektir. Onların mantık merkezleri hasar görse de duygu dünyaları tamamen sağlam kalır.”

2. Empati Bağının İki Taraflı Kazanımları

Üstelik elde edilen tek fayda hastanın daha sakin olması değildir. Hasta ve hasta yakını arasındaki bağın, kurulan empatik yaklaşımla çok daha güçlü hale gelmesi de validasyon yaklaşımının önemli taraflarından biridir. Bakım sürecine yüklenen anlamın değişmesi ve hasta yakınının bakım yükünü daha düşük algılaması da bu yaklaşımın bakım veren açısından sağlayabileceği katkılar arasındadır.

Validasyon Terapisi çeşitli ilkeleri ve uygulama tekniklerini içerir. Günümüzde Türkiye’de bu yaklaşımın eğitimini kimin, hangi kapsamda verdiği konusunda sınırlı kaynak bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı bakım kurumlarında validasyon tekniklerinden yararlanıldığı görülmektedir.

3. Bir Psikoloğun Perspektifinden: Atölye Çalışmaları ve Rol-Play Provaları

Hasta yakınıyla doğrudan çalışan bir psikolog olarak, hasta yakınlarına verdiğim eğitimlerde “Validasyon Terapisi Temelli” uygulama ve etkinliklerden yararlanıyorum. Çünkü bana göre validasyonu yalnızca anlatmak yeterli değil. Bakım verenin, günlük yaşamında karşılaştığı gerçek durumlar üzerinden bu yaklaşımı deneyimlemesi ve kendi otomatik tepkilerini fark etmesi gerekiyor.

Olabildiğince kısa bir süre içerisinde hastaya ne söyleyeceğimizden çok, onun bize aslında ne anlatmaya çalıştığını fark etmeye çalışıyoruz ve ona “tepki” vermek yerine “cevap” vermeye gayret gösteriyoruz. Verebileceğimiz cevapları eğitim atölyelerinde birlikte prova ediyoruz. Çünkü bazen “Eve gitmek istiyorum.” diyen bir kişi gerçekten evinin nerede olduğunu sormuyor olabilir. Belki güvende hissetmek, annesini görmek, ait olduğu yere dönmek ya da geçmişteki hayatına yeniden ulaşmak istiyordur.

Eğitim programından kısaca bahsedecek olursam, bu program bir değerlendirme görüşmesi ve bir aylık, haftada bir gerçekleşen online eğitim oturumlarından oluşuyor. Kolb’un “Deneyimsel Öğrenme” kuramı ile hazırladığım bu oturumlarda hasta yakınlarına sadece bilgi verip bırakmıyor, o bilgiyi gerçekten öğrenebilmeleri için pratik yapmalarını sağlıyorum.

Bu bir grup eğitimi. Grupları ise benzer tanı ve evrelerde, benzer sorunlar yaşayan akranlardan oluşan homojen bir şekilde kurguluyorum. Böyle olması hem sesinizin duyulması hem de başkalarından öğrenmeniz anlamına geliyor.

Alzheimer-demans hasta bakımının hasta yakınları için ne kadar maliyetli olduğunu bildiğimden, bu eğitimin mümkün olduğunca uygun ücretli olmasını sağladım.

Amacım, bu zorlu ve belirsizliklerle dolu yolculukta sizler için güvenilir bir yol arkadaşı olmak. Hasta yakınlarıyla birlikte olduğum her süreç benim için de öğretici ve çok kıymetli.

İyi ki varsınız. ❤️